Het is een van die kleine conflicten die zich bijna geruisloos afspelen. Iemand loopt naar de thermostaat en draait hem een graad hoger. Een kwartier later vindt een collega het benauwd en zet een raam open. Thuis ligt de ene persoon ’s avonds onder een deken terwijl iemand anders in dezelfde kamer de trui uittrekt. Op kantoor, in een klaslokaal, in de trein of in een hotelkamer blijkt telkens hetzelfde: wat voor de ene aangenaam warm is, voelt voor de andere al snel te koud of te heet.

Toch behandelen we kamertemperatuur vaak alsof er ergens één juist getal bestaat. Twintig graden wordt geregeld als normaal beschouwd. In andere situaties duikt 21 graden op, of 22. Voor slaapkamers worden dan weer lagere temperaturen aanbevolen. Het lijkt overzichtelijk, tot echte mensen de kamer binnenkomen.

Want een thermostaat meet wel een temperatuur, maar geen thermisch comfort. Dat laatste ontstaat uit een veel ingewikkelder samenspel van ons lichaam, onze kleding, onze activiteit, de luchtvochtigheid, bewegende lucht, stralingswarmte van oppervlakken en zelfs wat we de voorbije dagen gewend zijn geraakt. Twee mensen kunnen naast elkaar zitten, naar hetzelfde scherm kijken en toch een totaal verschillende temperatuur ervaren.

De zoektocht naar de ideale kamertemperatuur begint daardoor met een merkwaardige vaststelling: misschien zoeken we naar een getal dat helemaal niet bestaat.

Een thermometer vertelt maar een deel van het verhaal

Wie naar een thermostaat kijkt, ziet doorgaans de luchttemperatuur. Dat is belangrijk, maar onze warmtebeleving wordt niet uitsluitend door de lucht bepaald. Ons lichaam wisselt voortdurend warmte uit met alles wat zich rondom ons bevindt. Met de lucht, maar ook met ramen, muren, vloeren, meubels en andere oppervlakken.

Dat merk je bijvoorbeeld op een winteravond naast een groot raam. De thermostaat kan netjes 21 graden aangeven en toch voelt de plek bij het raam onaangenaam fris. Het glas is veel kouder dan de binnenlucht. Ons lichaam straalt warmte uit naar dat koudere oppervlak, waardoor we lokaal warmte verliezen. Aan de andere kant kan een ruimte met vloerverwarming bij een iets lagere luchttemperatuur verrassend comfortabel aanvoelen, omdat warme oppervlakken een deel van het verschil compenseren.

In de bouwfysica wordt daarom niet alleen naar luchttemperatuur gekeken, maar ook naar de gemiddelde stralingstemperatuur van de omgeving. Samen bepalen die in belangrijke mate de zogeheten operatieve temperatuur, een waarde die vaak beter aansluit bij wat mensen werkelijk voelen.

Ook luchtbeweging speelt mee. Een klein beetje bewegende lucht kan op een warme zomerdag aangenaam zijn, omdat verdamping van zweet gemakkelijker warmte afvoert. Dezelfde luchtstroom wordt in januari als tocht ervaren wanneer iemand stil achter een bureau zit. Daarom kan een kamer waarin het objectief 22 graden is toch als kouder aanvoelen dan een andere ruimte van 20 graden.

Vochtigheid maakt de puzzel nog ingewikkelder. Bij een hoge relatieve luchtvochtigheid verdampt zweet minder gemakkelijk en kan warmte sneller drukkend aanvoelen. Zeer droge lucht veroorzaakt dan weer vaker klachten over droge ogen, huid of slijmvliezen. Het vaak genoemde comfortgebied rond ongeveer 40 tot 60 procent relatieve luchtvochtigheid is daarom bruikbaar als praktische richtlijn, maar ook hier bestaat geen magische grens waarbij iedereen zich automatisch goed voelt.

Zelfs de plaats van de thermostaat kan het beeld vertekenen. Een sensor aan een binnenmuur registreert niet noodzakelijk wat iemand ervaart die drie meter verder naast een koude gevel zit. Een zonnige plek kan in de namiddag lokaal veel warmer zijn dan de rest van de kamer. In moderne gebouwen kunnen verschillen tussen vloer en plafond, tussen gevelzone en binnenzone of tussen zonnige en beschaduwde plekken behoorlijk groot worden.

De temperatuur van een kamer blijkt bij nader inzien dus geen eigenschap van één getal te zijn. Het is een thermisch landschap waarin ons lichaam voortdurend probeert zijn evenwicht te bewaren.

Het menselijk lichaam is geen vaste thermostaat

Die voortdurende warmte-uitwisseling is noodzakelijk omdat ons lichaam zijn kerntemperatuur binnen vrij nauwe grenzen probeert te houden. Daarvoor beschikt het over een indrukwekkend regelsysteem. Bloedvaten in de huid kunnen verwijden of vernauwen, we kunnen gaan zweten, rillen of onbewust onze houding aanpassen. Ook kleine gedragingen horen erbij: mouwen opstropen, handen in de zakken steken, dichter bij een radiator gaan zitten of een raam openen.

Hoeveel warmte we zelf produceren, hangt sterk af van wat we doen. Iemand die een uur stilzit achter een computer produceert minder extra warmte dan iemand die dozen verplaatst, schoonmaakt of een trap oploopt. Een temperatuur die aangenaam voelt in een vergaderzaal kan daardoor veel te warm zijn in een werkplaats.

Kleding vormt vervolgens een isolerende laag tussen lichaam en omgeving. Een dikke trui verandert de thermische situatie veel sterker dan één graad verschil op de thermostaat doet vermoeden. Dat verklaart meteen waarom discussies over kantoorverwarming zo hardnekkig kunnen zijn. Een persoon in een hemd en colbert beleeft dezelfde ruimte anders dan een collega in lichtere kleding.

Ook tussen mensen bestaan fysiologische verschillen. Lichaamsbouw, leeftijd, vetpercentage, spiermassa, doorbloeding en hormonale factoren kunnen allemaal een rol spelen. Onderzoek naar thermisch comfort vindt geregeld verschillen tussen groepen, onder meer tussen mannen en vrouwen, maar die resultaten mogen niet worden gereduceerd tot de simpele boodschap dat één groep het altijd kouder heeft. Kleding, lichaamsgrootte, activiteit en individuele voorkeur wegen zwaar mee, terwijl de verschillen binnen een groep vaak groter zijn dan het gemiddelde verschil tussen groepen.

Bij oudere mensen verandert bovendien de manier waarop het lichaam temperatuurverschillen waarneemt en opvangt. De bloedcirculatie in de huid en het vermogen om snel op warmte of koude te reageren kunnen afnemen. Kleine kinderen hebben dan weer andere verhoudingen tussen lichaamsoppervlak en lichaamsmassa. Wat voor een gezonde volwassene slechts wat fris aanvoelt, kan voor kwetsbare personen fysiologisch belangrijker zijn.

Daarmee verdwijnt opnieuw een stukje van het idee dat één kamertemperatuur voor iedereen geschikt zou zijn. Zelfs als twee mensen exact dezelfde lucht, luchtvochtigheid en stralingswarmte ervaren, brengen ze nog altijd hun eigen thermische eigenschappen mee.

Gewenning verschuift onze comfortzone

Misschien is het meest onderschatte onderdeel van warmtecomfort wel ons vermogen om ons aan te passen. Wie tijdens de eerste warme lentedagen bij 23 graden al naar verkoeling verlangt, kan enkele weken later een veel hogere temperatuur zonder veel moeite verdragen. Het omgekeerde gebeurt in het najaar.

Die aanpassing is gedeeltelijk fysiologisch. Bij herhaalde blootstelling aan warmte verandert onder meer de manier waarop het lichaam zweet en de bloedcirculatie regelt. Maar comfort is ook gedragsmatig en psychologisch. Mensen passen hun kleding aan, zoeken schaduw op, openen ramen, gebruiken een ventilator of veranderen hun verwachtingen.

Precies die verwachting blijkt verrassend belangrijk. In gebouwen waar mensen zelf een raam kunnen openen of de verwarming enigszins kunnen regelen, accepteren ze doorgaans een bredere temperatuurzone dan in volledig geklimatiseerde gebouwen. Het gevoel dat je invloed hebt op je omgeving verandert blijkbaar mee hoe streng je die omgeving beoordeelt.

Daarom is het thermisch comfort in gebouwen met natuurlijke ventilatie niet altijd goed te voorspellen met één vaste temperatuur. De wetenschap werkt steeds vaker met zogenaamde adaptieve comfortmodellen. Daarbij verschuift de comfortabele binnentemperatuur gedeeltelijk mee met de buitentemperatuur en met wat bewoners gewend zijn.

Dat levert een opvallend inzicht op. Een kamer van 25 graden kan op een koude winterdag uitgesproken warm aanvoelen, maar tijdens een zomerse periode voor veel mensen heel normaal zijn. Niet de temperatuur alleen verandert, ook onze referentie verandert.

Moderne gebouwen proberen nochtans vaak precies het tegenovergestelde te bereiken. Dankzij verwarming, airconditioning en automatische regeltechniek kunnen we het binnenklimaat het hele jaar door bijna constant houden. Technisch is dat indrukwekkend. Vanuit menselijk comfort bekeken is het niet noodzakelijk altijd optimaal.

Wie zomer en winter exact dezelfde binnentemperatuur probeert te handhaven, kan het natuurlijke aanpassingsvermogen zelfs minder ruimte geven. Bovendien vraagt die constante binnenwereld energie. Iedere graad waarmee we in de winter hoger verwarmen of tijdens warme dagen verder koelen, kan gevolgen hebben voor het energiegebruik van een gebouw.

Zo wordt een discussie die aan de thermostaat begint plots ook een energievraagstuk.

Comfort, prestaties en gezondheid vallen niet altijd samen

Een aangename temperatuur betekent bovendien niet automatisch dat die temperatuur voor elke activiteit het gunstigst is. Op kantoor komt daar nog een andere vraag bij: wanneer kunnen mensen zich het beste concentreren?

Onderzoek naar temperatuur en cognitieve prestaties levert geen universeel optimum op. Wel verschijnt vaak hetzelfde patroon. Wanneer het binnenklimaat duidelijk te warm of te koud wordt, nemen klachten toe en kunnen concentratie, nauwkeurigheid en productiviteit achteruitgaan. Rond een gematigde comfortzone zijn de verschillen veel kleiner en spelen andere factoren, zoals luchtkwaliteit, lawaai, werkdruk en slaap, minstens evenzeer mee.

Vooral warmte kan bij zittend werk opvallend snel worden ervaren als vermoeiend. Een lokaal dat in de ochtend aangenaam was, kan na enkele uren met veel mensen en computers zwaar beginnen aanvoelen. Dat komt niet altijd uitsluitend door temperatuur. Ook de concentratie koolstofdioxide en andere stoffen in de binnenlucht kan oplopen wanneer onvoldoende wordt geventileerd. Het bekende gevoel dat een vergaderzaal na een uur “te warm” is, kan daardoor verschillende oorzaken tegelijk hebben.

In de slaapkamer gelden weer andere regels. Tijdens de avond en nacht daalt onze kerntemperatuur als onderdeel van het natuurlijke dag-nachtritme. Het lichaam geeft warmte af via de huid, onder meer via handen en voeten. Een te warme slaapkamer kan die warmteafgifte bemoeilijken en wordt in onderzoek regelmatig in verband gebracht met een minder comfortabele of meer onderbroken slaap.

Daaruit ontstond de bekende aanbeveling om slaapkamers eerder koel te houden. Toch is ook daar geen exacte temperatuur die voor iedere slaper, ieder seizoen en ieder beddengoed ideaal is. Een winterdekbed, een dun zomerlaken, pyjama, matras, luchtstroming en persoonlijke voorkeur veranderen de situatie aanzienlijk.

Aan de andere kant van het spectrum verdient koude binnentemperatuur meer aandacht dan ze soms krijgt. Langdurig verblijven in onvoldoende verwarmde woningen kan vooral voor ouderen en mensen met bepaalde gezondheidsproblemen risico’s verhogen. Koude omstandigheden kunnen de bloeddruk beïnvloeden en bestaande hart- en luchtwegproblemen zwaarder maken. Een lagere thermostaatstand is daarom niet voor iedereen zonder meer een verstandige energiemaatregel.

Ook extreme warmte binnenshuis wordt belangrijker. Goed geïsoleerde woningen houden tijdens de winter warmte binnen, maar kunnen tijdens langdurige hitte moeilijk afkoelen wanneer zonwering, ventilatie of nachtkoeling onvoldoende zijn. Vooral in appartementen onder daken en in sterk versteende steden kunnen hoge binnentemperaturen dagenlang blijven hangen.

De vraag naar de beste kamertemperatuur wordt daarmee steeds minder een zoektocht naar comfort alleen. Ze raakt ook aan gezondheid, woningkwaliteit en klimaatadaptatie.

De thermostaat als compromis

Toch moeten we uiteindelijk ergens een temperatuur instellen. Het feit dat de ideale kamertemperatuur niet bestaat, maakt de thermostaat niet overbodig. Het verandert vooral de manier waarop we naar het getal kijken.

In een doorsnee woonkamer zal een temperatuur ergens rond de lage twintig graden voor veel mensen bruikbaar zijn. In een slaapkamer mag het doorgaans wat koeler. Wie fysiek werkt, voelt zich meestal comfortabel bij een lagere temperatuur dan iemand die lange tijd stilzit. Zulke waarden zijn zinvolle vertrekpunten, geen natuurwetten.

Het belangrijkste verschil zit misschien in dat ene woord: vertrekpunt.

Een goed binnenklimaat ontstaat namelijk niet door de thermostaat op een zogenaamd perfect getal te vergrendelen. Het ontstaat wanneer temperatuur, luchtbeweging, stralingswarmte, vochtigheid, ventilatie, kleding en activiteit redelijk bij elkaar passen. Daarbij helpt het als mensen zelf kleine aanpassingen kunnen doen.

Een ventilator kan op warme dagen bijvoorbeeld veel comfort opleveren zonder de luchttemperatuur sterk te verlagen. Buitenliggende zonwering kan voorkomen dat een woning überhaupt oververhit raakt. Een extra kledinglaag kan tijdens de winter comfortabeler en energiezuiniger zijn dan het hele gebouw een graad warmer stoken. Goede beglazing en isolatie maken koude oppervlakken minder koud, waardoor dezelfde luchttemperatuur prettiger aanvoelt.

Dat heeft ook gevolgen voor kantoren. Jarenlang draaide klimaatbeheersing vooral om uniformiteit: één temperatuur voor een hele verdieping, liefst zo constant mogelijk. Maar een ruimte waarin iedereen exact dezelfde omstandigheden krijgt, levert niet noodzakelijk een ruimte op waarin iedereen tevreden is.

Steeds meer aandacht gaat daarom naar persoonlijke regelmogelijkheden en zones met verschillende thermische omstandigheden. Dat kan iets eenvoudigs zijn als ramen die werkelijk open mogen, maar ook lokale verwarming, ventilatoren, verstelbare luchtstromen of werkplekken met verschillende temperaturen. In plaats van alle mensen bij één klimaat te laten passen, kan het gebouw zich iets meer naar de mensen schikken.

Die benadering sluit beter aan bij wat de wetenschap over thermisch comfort laat zien. Mensen zijn geen identieke sensoren. Ze bewegen, passen zich aan, veranderen van kleding en beoordelen een ruimte vanuit hun eigen lichaam en verwachtingen.

Misschien moeten we ophouden met zoeken naar één juist getal

Daarom kan dezelfde woonkamer op maandagochtend te koud lijken en op vrijdagavond behaaglijk zijn, ook al staat de thermostaat beide dagen op precies dezelfde waarde. Misschien hebben we net gesport. Misschien zijn we vermoeid. Misschien waait het buiten harder tegen het raam, zitten we dichter bij de gevel of dragen we andere kleding. Misschien kwamen we net uit een veel koudere omgeving en voelt de kamer daardoor uitzonderlijk warm aan.

Een thermostaat ziet daar niets van.

Hij registreert een temperatuur en voert zijn opdracht uit. Wij voegen daar vervolgens een oordeel aan toe: koud, warm, fris, benauwd of precies goed. Dat oordeel ontstaat uit veel meer dan het getal aan de muur.

Daarom is de vraag “Wat is de ideale kamertemperatuur?” uiteindelijk minder eenvoudig dan ze klinkt. Er bestaan verstandige temperatuurbereiken, gezondheidsgrenzen en goede uitgangspunten voor woningen, scholen en werkplekken. Maar het universele cijfer waarbij iedereen zich comfortabel, gezond en productief voelt, bestaat niet.

Misschien verklaart dat meteen waarom dat kleine conflict rond de thermostaat nooit helemaal verdwijnt. De collega die het raam wil openen en degene die liever de verwarming hoger zet, kunnen op hetzelfde moment allebei oprecht gelijk hebben.

De fout zit niet noodzakelijk bij een van hen.

Misschien verwachten we gewoon te veel van dat ene getal op de muur.