Partnergeweld wordt in het publieke debat vaak voorgesteld als een probleem waarbij mannen de daders zijn en vrouwen de slachtoffers. Die voorstelling is niet uit de lucht gegrepen, want internationaal en ook in België tonen cijfers al decennialang aan dat vrouwen vaker ernstig en herhaald slachtoffer zijn van geweld binnen een relatie. Toch groeit de aandacht voor een andere, minder besproken realiteit: partnergeweld gepleegd door vrouwen. Die aandacht roept vragen op. Hoe vaak komt dit voor. Is het uitzonderlijk. En hoe past het binnen wat wetenschappelijk onderzoek ons leert over geweld in intieme relaties.

Dit artikel verkent die vragen zonder sensatie of simplificatie. Het doel is niet om rollen om te draaien of geweld te relativeren, maar om nuance aan te brengen in een complex en maatschappelijk gevoelig onderwerp. Partnergeweld is geen zwart wit verhaal. Het kent verschillende vormen, dynamieken en contexten. Wie het fenomeen wil begrijpen, moet verder kijken dan clichés en bereid zijn om ongemakkelijke feiten onder ogen te zien.

Wat verstaan we onder partnergeweld?

Partnergeweld, ook wel intiem partnergeweld genoemd, verwijst naar geweld dat plaatsvindt tussen huidige of voormalige partners. Het gaat daarbij niet alleen om fysiek geweld. Ook psychologisch, seksueel en economisch geweld vallen onder deze noemer. In veel relaties is het geweld niet beperkt tot één vorm, maar stapelen verschillende gedragingen zich op en versterken ze elkaar.

Fysiek geweld omvat slaan, schoppen, duwen of het gebruik van voorwerpen of wapens. Psychologisch geweld uit zich onder meer in vernedering, controle, bedreiging, isolatie of manipulatie. Seksueel geweld binnen een relatie kan gaan van ongewenste aanraking tot verkrachting. Economisch geweld tenslotte betreft het controleren of onthouden van financiële middelen, waardoor een partner afhankelijk wordt gemaakt.

Deze brede definitie is belangrijk, omdat de zichtbaarheid en rapportering van geweld sterk samenhangen met de vorm ervan. Fysiek geweld laat vaak zichtbare sporen na en wordt sneller herkend als geweld. Psychologisch of economisch geweld blijft vaker onder de radar, maar kan even ingrijpend zijn.

Het dominante beeld van dader en slachtoffer

In beleidsdocumenten, campagnes en media wordt partnergeweld meestal voorgesteld als mannelijk geweld tegen vrouwen. Die focus is historisch en maatschappelijk verklaarbaar. Feministisch onderzoek en vrouwenbewegingen hebben sinds de jaren zeventig terecht aandacht gevraagd voor het structurele en vaak dodelijke geweld dat vrouwen treft binnen relaties. Dat werk heeft geleid tot opvanghuizen, hulpverlening, wetgeving en een bredere maatschappelijke erkenning van het probleem.

Statistisch gezien blijft dat beeld ook vandaag relevant. Vrouwen lopen een groter risico op ernstig letsel, chronisch geweld en dodelijke afloop. Ze ervaren vaker angst en langdurige psychologische gevolgen. Bovendien is partnergeweld tegen vrouwen sterk verweven met genderongelijkheid, machtsverschillen en economische afhankelijkheid.

Die realiteit betekent echter niet dat vrouwen nooit dader zijn. Het betekent wel dat de context en impact van geweld vaak verschillen naargelang het geslacht van dader en slachtoffer. Dat onderscheid wordt in het publieke debat soms onvoldoende gemaakt, wat leidt tot polarisatie en misverstanden.

Wat zegt onderzoek over geweld door vrouwen?

Wetenschappelijk onderzoek naar partnergeweld door vrouwen levert een genuanceerd beeld op. In grootschalige bevolkingsenquêtes, waarbij mensen anoniem wordt gevraagd naar zowel slachtofferschap als daderschap, rapporteren vrouwen niet zelden dat ze zelf geweld hebben gepleegd tegen een partner. In sommige studies ligt het percentage vrouwen dat ooit fysiek geweld heeft gebruikt zelfs in dezelfde orde van grootte als dat van mannen.

Die cijfers worden soms aangehaald om te stellen dat partnergeweld genderneutraal is. Zo’n conclusie is te kort door de bocht. Onderzoek maakt duidelijk dat de aard, ernst en context van het geweld sterk verschillen. Vrouwen rapporteren vaker lichtere vormen van fysiek geweld, zoals slaan of duwen, terwijl mannen vaker betrokken zijn bij ernstig geweld met zware verwondingen tot gevolg.

Daarnaast blijkt uit kwalitatief onderzoek dat geweld door vrouwen vaak plaatsvindt binnen een andere dynamiek. Het gaat bijvoorbeeld om wederzijds geweld in conflictueuze relaties, om zelfverdediging of om geweld als reactie op langdurige emotionele of fysieke mishandeling. Dat betekent niet dat het geweld daarmee gerechtvaardigd is, maar wel dat het niet los kan worden gezien van de relationele context.

Wederzijds geweld en conflictueuze relaties

Een belangrijk concept in de literatuur is wederzijds of situationeel partnergeweld. Dit type geweld ontstaat niet vanuit een patroon van controle en dominantie, maar vanuit escalerende conflicten. Beide partners gebruiken geweld, vaak impulsief en zonder voorafgaand plan. Onderzoek toont aan dat dit type geweld relatief vaak voorkomt in jongere relaties en bij koppels met communicatieproblemen, stress of middelengebruik.

In dit soort situaties rapporteren vrouwen en mannen in gelijkaardige mate geweld te hebben gebruikt. Het geweld is meestal minder ernstig dan bij structureel partnergeweld, maar kan wel schadelijk zijn en escaleren als er geen interventie plaatsvindt. Het bestaan van wederzijds geweld verklaart gedeeltelijk waarom vrouwen in enquêtes relatief vaak als dader naar voren komen.

Belangrijk is dat wederzijds geweld niet hetzelfde is als symmetrisch geweld. Zelfs wanneer beide partners geweld gebruiken, kan er sprake zijn van ongelijkheid in kracht, angst en gevolgen. Een duw van een vrouw en een vuistslag van een man zijn niet noodzakelijk gelijkwaardig in impact, ook al worden ze beide als fysiek geweld geregistreerd.

Zelfverdediging en reactief geweld

Een ander aspect dat vaak naar voren komt in onderzoek naar partnergeweld door vrouwen is zelfverdediging. Vrouwen die langdurig slachtoffer zijn van geweld kunnen op een bepaald moment zelf geweld gebruiken om zich te beschermen of om een dreigende situatie te stoppen. In sommige gevallen gaat het om een eenmalige uitbarsting na jaren van mishandeling.

Dit zogenaamde reactieve geweld wordt in kwantitatieve studies niet altijd onderscheiden van ander geweld. Daardoor kunnen cijfers over vrouwelijke daders een vertekend beeld geven. Zonder context lijkt het alsof vrouwen even vaak geweld plegen als mannen, terwijl een deel van dat geweld plaatsvindt binnen een asymmetrische machtsrelatie waarin de vrouw structureel slachtoffer is.

Tegelijk is het belangrijk om niet elke vorm van geweld door vrouwen automatisch als zelfverdediging te bestempelen. Ook vrouwen kunnen agressief gedrag vertonen dat niet louter reactief is. Het erkennen van complexiteit betekent dat er ruimte is voor meerdere realiteiten naast elkaar.

Ernst en gevolgen van het geweld

Wanneer men kijkt naar de gevolgen van partnergeweld, blijven de verschillen tussen mannelijke en vrouwelijke daders duidelijk. Slachtoffers van mannelijk geweld lopen statistisch gezien een groter risico op ernstig lichamelijk letsel, ziekenhuisopname en overlijden. Vrouwen vormen het grootste aandeel van de dodelijke slachtoffers van partnergeweld, zowel in België als internationaal.

Slachtoffers van geweld door vrouwen, vaak mannen, rapporteren gemiddeld minder lichamelijke verwondingen. Dat betekent echter niet dat het geweld geen impact heeft. Psychologisch geweld, vernedering en controle kunnen diepe sporen nalaten, ongeacht het geslacht van de dader. Mannen die slachtoffer zijn, ervaren bovendien extra drempels om hulp te zoeken, onder meer door schaamte en maatschappelijke verwachtingen rond mannelijkheid.

Ook kinderen die getuige zijn van partnergeweld ondervinden ernstige gevolgen. Onderzoek toont aan dat blootstelling aan geweld in het gezin het risico verhoogt op emotionele problemen, gedragsstoornissen en latere relationele moeilijkheden. In die zin is elk partnergeweld, door wie ook gepleegd, een maatschappelijk probleem dat verder reikt dan het koppel zelf.

Rapportering en zichtbaarheid

Een belangrijke vraag bij dit thema is hoe betrouwbaar cijfers zijn. Partnergeweld is sterk ondergerapporteerd, bij zowel vrouwelijke als mannelijke slachtoffers. Toch zijn er verschillen in rapportering die het beeld beïnvloeden. Vrouwen doen vaker aangifte en zoeken sneller hulp. Mannen minimaliseren hun slachtofferschap vaker of worden niet serieus genomen wanneer ze wel hulp zoeken.

Dat verschil in zichtbaarheid draagt bij aan de perceptie dat partnergeweld door vrouwen uitzonderlijk is. Het komt minder in de media, minder in politiedossiers en minder in hulpverleningstrajecten terecht. Tegelijk kan die lagere zichtbaarheid ook leiden tot onderschatting van het probleem bij mannelijke slachtoffers.

Onderzoek wijst erop dat genderstereotypen een rol spelen in hoe geweld wordt herkend en benoemd. Fysiek geweld door een vrouw tegen een man wordt soms als minder ernstig gezien of zelfs gebagatelliseerd. Dat maakt het voor slachtoffers moeilijker om erkenning te krijgen en voor hulpverleners moeilijker om gepast te reageren.

Is partnergeweld door vrouwen uitzonderlijk?

De kernvraag van dit artikel is of partnergeweld door vrouwen uitzonderlijk is. Het antwoord hangt af van wat men onder uitzonderlijk verstaat. Als men bedoelt of het zelden voorkomt, dan is het antwoord nee. Vrouwen kunnen en plegen geweld binnen relaties, en dat wordt ook in onderzoek bevestigd.

Als men bedoelt of het vergelijkbaar is met het geweld dat mannen plegen, dan is het antwoord genuanceerder. In termen van ernst, frequentie, gevolgen en dodelijk risico blijft partnergeweld door mannen dominant aanwezig. Vrouwelijk daderschap bestaat, maar speelt zich vaak af binnen andere dynamieken en met andere uitkomsten.

Het erkennen van geweld door vrouwen betekent niet dat het structurele karakter van geweld tegen vrouwen wordt ontkend. Het betekent wel dat een exclusief dader slachtoffer model tekortschiet om alle situaties te begrijpen. Een inclusieve benadering, die oog heeft voor alle slachtoffers en alle vormen van geweld, is noodzakelijk voor effectieve preventie en hulpverlening.

Implicaties voor beleid en hulpverlening

Een genuanceerd begrip van partnergeweld heeft gevolgen voor beleid en praktijk. Hulpverlening die uitsluitend is afgestemd op vrouwelijke slachtoffers en mannelijke daders kan tekortschieten in situaties van wederzijds geweld of mannelijke slachtofferschap. Tegelijk moet worden vermeden dat genderneutraliteit leidt tot het uitwissen van bestaande machtsongelijkheden.

Steeds meer experts pleiten voor een gedifferentieerde aanpak, waarbij rekening wordt gehouden met het type geweld, de context en de behoeften van alle betrokkenen. Dat betekent onder meer:

• Erkenning van mannelijke slachtoffers en laagdrempelige toegang tot hulp voor hen.
• Specifieke interventies voor koppels waar sprake is van wederzijds geweld, met focus op communicatie en conflictbeheersing.
• Blijvende aandacht voor de bescherming van vrouwen die slachtoffer zijn van structureel en ernstig geweld.
• Scholing van politie en hulpverleners om genderstereotypen te herkennen en te doorbreken.

Een dergelijke aanpak vraagt om nuance, opleiding en politieke moed. Ze vraagt ook om een maatschappelijk debat dat voorbij slogans en tegenstellingen gaat.

Tot slot

Partnergeweld door vrouwen is geen mythe en ook geen curiositeit. Het komt voor en verdient aandacht, zowel in onderzoek als in beleid. Tegelijk is het geen spiegelbeeld van het geweld dat mannen plegen. De verschillen in context, ernst en gevolgen blijven groot en relevant.

Wie de vraag stelt hoe uitzonderlijk partnergeweld door vrouwen is, doet er goed aan om verder te kijken dan simpele cijfers. Achter elke statistiek schuilt een verhaal van relaties, machtsverhoudingen, kwetsbaarheid en soms wanhoop. Het erkennen van die complexiteit is geen zwakte, maar een noodzakelijke stap naar een eerlijker en effectiever antwoord op partnergeweld in al zijn vormen.

Alleen door het volledige spectrum van geweld te erkennen, kunnen slachtoffers beter worden beschermd en kan geweld binnen relaties daadwerkelijk worden teruggedrongen.